Chị Tống Liên Anh, Phó Viện trưởng Viện Học tập Suốt đời, là người đã đồng hành cùng nhiều địa phương trong quá trình nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục và chuẩn bị hồ sơ đệ trình gia nhập Mạng lưới Thành phố Học tập Toàn cầu của UNESCO. Trong nhiều năm qua, chị được biết đến như một chuyên gia giáo dục có ảnh hưởng, góp phần thúc đẩy các chính sách và thực tiễn "học tập suốt đời" tại Việt Nam.
Trong một thế giới mà tri thức thay đổi từng ngày, học tập không còn gói gọn trong giảng đường hay những tấm bằng, mà trở thành một hành trình suốt đời của mỗi cá nhân. Giữa bối cảnh ấy, câu hỏi về cách học, vì sao học và học như thế nào trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Chúng tôi có cuộc trò chuyện với chị Tống Liên Anh - Phó Viện trưởng Viện Học tập suốt đời để lắng nghe hành trình theo đuổi sứ mệnh giáo dục của chị, những chiêm nghiệm được đúc kết từ trải nghiệm cá nhân, và những suy ngẫm về học tập như nền tảng cho sự phát triển bền vững và tự chủ của mỗi con người.
Nhìn lại nhiều năm về trước, chị có thể chia sẻ hành trình đã đưa mình đến với con đường giáo dục và trở thành một chuyên gia trong lĩnh vực này?
Tôi không bắt đầu với một mục tiêu rõ ràng rằng mình sẽ làm giáo dục. Gia đình tôi, từ mẹ đến các bác, đều là giáo viên. Trong ký ức tuổi thơ, nghề giáo gắn với hình ảnh những người miệt mài soạn bài, chấm điểm, giảng bài… từ sáng đến tối. Tôi vẫn nhớ quãng thời gian mẹ tôi ốm nặng, nằm liệt giường suốt ba năm. Vậy mà khi vừa có thể ngồi dậy, tôi đã thấy mẹ bên chiếc bàn cũ dưới dàn hoa giấy buổi chiều, cần mẫn soạn giáo án. Hình ảnh ấy vừa khiến tôi kính trọng, vừa khiến tôi cảm thấy nghề giáo dường như quá lặng lẽ, lặp đi lặp lại, có phần gò bó và thiếu tự do.
Là một đứa trẻ nhiều mộng mơ, tôi luôn khao khát được đi xa, được khám phá thế giới rộng lớn ngoài ngôi làng nhỏ nơi mình lớn lên. Khát vọng ấy được nhen nhóm từ bố tôi. Dù làm kinh doanh, ông rất am hiểu văn chương và thuộc nhiều thơ ca. Tôi không lớn lên cùng một thư viện đồ sộ, nhưng "cuốn sách" vĩ đại nhất của tôi chính là những câu chuyện của bố và "thư phòng" lớn nhất chính là góc sân nhà cùng khoảng trời quen thuộc. Những đêm hè nằm dưới bầu trời sao, nghe bố đọc thơ và kể về những vùng đất xa xôi, tôi tin rằng thế giới ngoài kia vô cùng rộng lớn và có nhiều điều chờ mình khám phá.
Chính vì thế, khi thi thi đại học, tôi chọn Ngoại thương thay vì Sư phạm, dù gia đình mong tôi theo nghề giáo cho ổn định. Sau khi ra trường, tôi làm cho một tổ chức giáo dục quốc tế của Nhật Bản, phụ trách phát triển thị trường và tư vấn học bổng. Công việc đó mở ra cơ hội đi nước ngoài, làm việc trong môi trường quốc tế, dẫn các đoàn học sinh ưu tú giao lưu tại Nhật Bản.
Nhưng sau gần hai năm, tôi nhận ra mình không thực sự thoả mãn với công việc này. Tôi bắt đầu tự hỏi vì sao mọi điều kiện làm việc đều tốt mà lòng mình vẫn trống trải. Rồi tôi hiểu rằng công việc của mình chủ yếu mở rộng cơ hội cho những bạn vốn đã có điều kiện thuận lợi, ở thành phố lớn, trường chuyên, lớp chọn mà không chạm tới những đứa trẻ ở nông thôn, miền núi như chính tôi ngày xưa. Tôi muốn góp phần tạo ra cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng hơn cho những nhóm yếu thế. Chính từ những trăn trở đó, con đường giáo dục không phải vì truyền thống gia đình, mà vì lựa chọn của trái tim đã thực sự bắt đầu với tôi.
Từ một người làm trong môi trường quốc tế, điều gì khiến chị quyết định bước chân vào Bộ Giáo dục và Đào tạo?
Tôi lựa chọn vào Bộ Giáo dục và Đào tạo vì tin rằng nếu muốn tạo ra thay đổi ở tầm vĩ mô, phải tham gia vào nơi hoạch định và ban hành chính sách. Chỉ ở đó, những ý tưởng mới có cơ hội trở thành những quyết định có tác động trên diện rộng. Tôi đã từ bỏ công việc có mức lương tốt và môi trường quốc tế thuận lợi để đi theo điều mà tôi gọi là "tiếng gọi bên trong" thôi thúc mình.
Những ngày đầu thực sự rất khó khăn. Tôi chỉ là lao động hợp đồng ngắn hạn, với mức lương khoảng một phần tám công việc cũ. Không ít người nghi ngờ tôi sẽ không trụ nổi quá một, hai tháng.
Không tiền, không mối quan hệ, không kinh nghiệm, không vị thế, tôi sớm nhận ra mình không thể đi theo con đường thông thường, gửi đề xuất rồi chờ phê duyệt. Tôi cần một cách tiếp cận khác phù hợp với thế mạnh vốn có của mình. Tôi chọn "đứng trên vai người khổng lồ" bằng cách tìm đến các tổ chức quốc tế uy tín và có tác động lớn nhất trong lĩnh vực của mình thời điểm bấy giờ.
Khi nghiên cứu sâu các chính sách của UNESCO, tôi thực sự "vỡ òa" khi bắt gặp khái niệm "Học tập suốt đời". Đó là điều tôi luôn tin tưởng, nhưng trước đó chưa thể gọi tên và hệ thống hoá thành các khuyến nghị chính sách, mô hình, và dự án bài bản.
Tôi chủ động gửi các nghiên cứu và số liệu thực tế của Việt Nam khi UNESCO cần các dữ liệu toàn cầu. Sự nghiêm túc và nhiệt thành đã giúp tôi được ghi nhận. Dần dần, tôi xây dựng được một mối quan hệ công việc chuyên nghiệp và tin cậy với họ. Sự đồng hành của một tổ chức quốc tế uy tins đã giúp thêm nhiều sáng kiến giáo dục tại Việt Nam có thêm cơ hội được hiện thực hóa. Việt Nam cũng đã ghi nhận những giải thưởng quốc tế đầu tiên về khuyến đọc, học tập suốt đời, và mô hình các thành phố học tập cũng bắt đầu được quan tâm phát triển.
Nhìn lại toàn bộ hành trình đã qua, bài học lớn nhất chị tâm đắc là gì?
Có lẽ đó là sự nhẫn nại và kiên định với điều mình tin tưởng. Mọi điều tốt đẹp đều cần thời gian để nảy mầm qua những ngày giá lạnh. Trong tự nhiên, hạt giống không nảy mầm giữa ánh nắng rực rỡ ngay lập tức. Nó bắt đầu hành trình của mình trong bóng tối của lòng đất, đi qua những ngày giá lạnh, lặng lẽ tích tụ sức sống trước khi vươn lên thành một mầm non. Cuộc đời con người cũng vậy. Có những giai đoạn ta tưởng như mình đang bị chôn vùi, nhưng thực ra đó chỉ là khoảng lặng cần thiết để chuẩn bị cho sự bung nở rực rỡ trong ánh sáng.
Nếu bạn thực sự tin tưởng và khao khát một điều gì đó, hãy đủ kiên định để theo đuổi nó đến cùng. Hãy làm nó đủ lâu, đủ sâu và đủ nghiêm túc. Đồng thời, cũng cần chấp nhận rằng cuộc sống chưa bao giờ là con đường bằng phẳng. Mỗi thành quả đều được đánh đổi bằng nỗ lực, sự nhọc công và rất nhiều lần thất bại, bị từ chối, bị phủ nhận nhưng không bỏ cuộc.
Tôi rất ấn tượng với bài phát biểu của tác giả Harry Potter tại một Lễ tốt nghiệp của đại học Harvard. Bà hóm hỉnh chia sẻ rằng điều bà hơn các sinh viên xuất sắc ở đó chính là bà thất bại nhiều hơn họ. Trong tận cùng của những thất bại ê chề và tuyệt vọng, bà vẫn kiên định nuôi hy vọng và không từ bỏ việc theo đuổi đam mê của mình.
Có lẽ điều quan trọng không phải là ta đã tránh được bao nhiêu lần thất bại, mà là sau tất cả, ta vẫn còn đủ can đảm để tiếp tục tin vào con đường mình đã chọn.
Vậy theo chị, bên cạnh việc không sợ thất bại, chúng ta cần chuẩn bị thêm tâm thế gì?
Tôi nghĩ đó là tâm thế của một người luôn ý thức rằng mình còn rất nhiều điều chưa biết.
Đây không phải là sự ngây ngô hay thiếu tự tin, mà là sự khiêm nhường để tiếp tục học hỏi. Tôi từng nghe một lãnh đạo cấp cao của một tập đoàn lớn chia sẻ rằng họ ưu tiên tuyển những người trẻ, thay vì những người đã quá dày thành tích. Bởi những người quá thành công đôi khi lại sợ thất bại, sợ bị đánh giá, sợ mất đi những gì mình đã gây dựng và chính điều đó khiến họ trở nên an toàn quá mức, không thể bứt phá. Trong khi đó, người mới thường có đầu óc cởi mở, sẵn sàng thử nghiệm và không ngại thay đổi.
Nếu mình luôn giữ tâm thế "tôi còn rất nhiều điều chưa biết", những rào cản tiếp cận tri thức sẽ tự nhiên được gỡ bỏ. Tôi nhớ buổi học đầu tiên tại Úc, vị giáo sư bước vào lớp và nói: "Tôi là thầy, đồng thời cũng là trò của các bạn". Chính tinh thần đó cho phép ta luôn tò mò trước thế giới và rộng mở đón nhận những điều mới mẻ.
Theo chị, triết lý "Học tập suốt đời" nên được hiểu như thế nào cho đúng?
Nhiều người nghe "học tập suốt đời" như một khẩu hiệu, nhưng với tôi, đó là điều rất giản dị, rất đời: còn thở là còn học. Như cụ Thu Giang Nguyễn Duy Cần nói " học như là ăn".
Học không chỉ gói gọn trong sách vở, bằng cấp hay những kỳ thi. Học hiện diện trong đời sống mỗi ngày: học cách chăm sóc bản thân, học cách ứng xử với người khác, học những kỹ năng giúp ta sống sâu sắc và hạnh phúc hơn… Học là một quá trình mở rộng nhận thức và cũng là hành trình hoàn thiện nội tâm.
Tôi tin học tập là gốc rễ để thay đổi cuộc đời. Chúng tôi vẫn truyền tai nhau câu chuyện một cậu bé ở "Ngôi nhà trí tuệ" chia sẻ rằng trước đây em học vì áp lực từ bố mẹ. Nhưng khi được đọc sách và có cơ hội giao lưu quốc tế, em nhận ra học là cho chính mình. Khi em tiến bộ, bạn bè không còn bắt nạt mà bắt đầu tôn trọng, thích chơi với em. Ở tầm quốc gia cũng vậy, nếu mỗi công dân mạnh lên bằng tri thức và tinh thần học tập không ngừng, vị thế của đất nước sẽ thay đổi.
Trong thế giới thay đổi nhanh chóng hiện nay, đặc biệt với sự xuất hiện của AI như ChatGPT, việc học cần thay đổi ra sao?
Càng trong một thời đại biến động nhanh như hôm nay, những giá trị cốt lõi của việc học lại càng trở nên rõ ràng. Con người cần rất nhiều năng lực khác nhau để thích ứng với thế giới đang thay đổi từng ngày. Tuy nhiên, theo tôi, có một vài năng lực đặc biệt cần được chú trọng hơn bao giờ hết.
Trước hết là năng lực tự học. Tri thức ngày nay có thể trở nên lỗi thời rất nhanh. Một tấm bằng đại học, cao học hay thậm chí là tiến sĩ không còn là bảo chứng tuyệt đối cho vị thế tri thức. Điều quan trọng không còn nằm ở việc chúng ta đã học được bao nhiêu, mà là khả năng tiếp tục học, tự làm mới mình và không ngừng mở rộng giới hạn hiểu biết của bản thân.
Trong năng lực tự học ấy, khả năng tự đặt câu hỏi đóng một vai trò rất quan trọng. Trẻ em học rất nhanh bởi chúng luôn tò mò và mỗi ngày đặt ra vô số câu hỏi về thế giới xung quanh. Thực ra, đặt câu hỏi chính là cách con người gõ cửa kho báu của tri thức. Khi ta vẫn giữ được sự tò mò, dám nghi vấn và đi đến tận cùng bản chất của vấn đề, việc học sẽ không bao giờ trở nên thụ động.
Một năng lực khác cũng ngày càng trở nên quan trọng, đó là năng lực chung sống và thấu hiểu nội tâm. Đây là điều mà máy móc, dù phát triển đến đâu, vẫn không thể thay thế. Công nghệ có thể xử lý dữ liệu với tốc độ đáng kinh ngạc, nhưng con người vẫn là những sinh thể biết cảm nhận, biết thấu cảm và biết kết nối với nhau. Trong một thế giới ngày càng cạnh tranh và nhiều áp lực, con người càng cần học cách hợp tác với người khác, đồng thời cũng cần học cách quay về lắng nghe và hiểu chính mình.
Một người có trải nghiệm quốc tế rất sâu rộng từng chia sẻ với tôi rằng điều quan trọng không chỉ là "được việc", mà là "được người". "Được người" nghĩa là trí tuệ học thuật phải song hành với trí tuệ cảm xúc xã hội. Khi làm bất cứ điều gì, đừng chỉ nghĩ đến lợi ích cá nhân, mà cần nghĩ đến lợi ích của cộng đồng và những người đồng hành.
Những nhà lãnh đạo thực thụ đều có một điểm chung: họ tạo ra giá trị cho tổ chức và cho người khác. Khi mục tiêu hướng về lợi ích chung, sự đồng hành sẽ đến một cách tự nhiên.
Chị từng nhắc đến những rào cản trong việc học của người trưởng thành. Chị có thể chia sẻ rõ hơn?
Rào cản lớn nhất của người trưởng thành là chúng ta tự "đóng đinh" mình vào những danh xưng.
Làm cha mẹ thì sợ lộ cái không biết trước con; làm thầy thì sợ trò đánh giá; làm sếp thì sợ nhân viên coi thường. Chúng ta thường tuyệt đối hóa vị thế của mình, cho rằng ở vị trí cao hơn thì tri thức cũng phải vượt trội hơn. Nhưng chính những danh xưng đó đôi khi lại trở thành "nhà tù" vô hình, giam cầm khả năng học hỏi.
Trong một xã hội thay đổi nhanh chóng, nếu không giữ tâm thế của người học, chúng ta sẽ bị bỏ lại rất nhanh.
Trong cuộc sống bận rộn như vậy, chị duy trì việc đọc và học của mình ra sao?
Tôi học từ những người xung quanh mình. Với tôi, mỗi người mình gặp trên đời đều có thể là một người thầy theo một cách nào đó. Tôi học từ nụ cười hồn nhiên trong trẻo của một bạn trẻ, học từ sự vững chãi và điềm tĩnh của những người đã trải qua nhiều thăng trầm…Tôi luôn cố gắng nhìn ra vẻ đẹp riêng trong mỗi con người, để trân trọng và biết ơn những hữu duyên mà cuộc sống mang lại.
Trong công việc chuyên môn, tôi là người quyết liệt. Khi đã bắt đầu một điều gì đó, tôi thường muốn đi đến tận cùng của nó: đọc thật nhiều, tìm hiểu thật sâu, và kết nối với những chuyên gia trong lĩnh vực ấy để tiếp tục mở rộng hiểu biết của mình.
Còn việc đọc sách, với tôi, gần như là một "góc nhỏ dịu dàng" của riêng mình. Với đặc thù công việc, một nửa con người tôi luôn ở giữa đám đông, thường xuyên gặp gỡ và làm việc với rất nhiều người. Nhưng nửa còn lại lại cần những khoảng lặng để tái tạo năng lượng. Vì thế, đọc sách trước khi đi ngủ đã trở thành một thói quen rất tự nhiên, như một cách để tôi trở về với chính mình sau một ngày dài của những nhịp sống vội vã.
Tôi vẫn luôn ấp ủ một ước mơ rất giản dị: có trọn vẹn một năm chỉ để đi, để trải nghiệm, quan sát, đọc và học. Và năm nay, tôi đã quyết định dành món quà ấy cho chính mình. Một năm chậm lại, để lắng nghe nhiều hơn, và để bồi đắp một nền tảng vững chắc hơn cho hành trình dài phía trước.
Bước sang năm 2026, chị mong muốn điều gì cho bản thân?
Với cá nhân mình, tôi chỉ mong có thể giữ được sự say mê và lòng tò mò với thế giới. Tôi luôn tin rằng việc học không nên chỉ là một yêu cầu bắt buộc để thích nghi hay tồn tại trong thời đại mới. Khi việc học trở thành một nhu cầu tự thân, một niềm vui sống, thì mỗi ngày trôi qua đều có thể mở ra một điều mới mẻ và đáng mong chờ.
Còn với giáo dục Việt Nam, điều tôi mong khái niệm "học tập suốt đời" được hiểu một cách trọn vẹn hơn. Học không chỉ là quá trình tích lũy tri thức hay kỹ năng, mà còn là hành trình nuôi dưỡng đời sống nội tâm và hoàn thiện con người.
Tôi hy vọng chúng ta sẽ hướng tới một nền giáo dục hài hòa hơn, nơi thế hệ trẻ không chỉ giỏi công nghệ hay thành thạo kỹ năng nghề nghiệp, mà còn biết làm chủ cuộc đời mình, biết sống hạnh phúc và có ý nghĩa. Những lĩnh vực như nghệ thuật, triết học… cũng cần được nhìn nhận với sự trân trọng xứng đáng, bởi chúng nuôi dưỡng đời sống tinh thần, bồi đắp sự khoan dung và chiều sâu nhân bản của con người.
Nhìn lại hành trình của mình, chị nghĩ phụ nữ cần trang bị những tư duy nào để vừa phát triển sự nghiệp, vừa giữ được bản sắc và sự tự chủ nội tâm?
Tôi nghĩ điều quan trọng nhất là phụ nữ cần giữ được một trục giá trị bên trong của mình. Khi ta biết mình là ai, điều gì là quan trọng và điều gì thực sự có ý nghĩa, ta sẽ không dễ dàng bị cuốn theo những tiêu chuẩn bên ngoài, dù đó là áp lực thành công, kỳ vọng xã hội hay những so sánh vô hình.
Sự nghiệp, theo tôi, là một hành trình dài. Trên hành trình ấy, tri thức và năng lực chuyên môn là điều kiện cần, nhưng sự tự chủ nội tâm mới là nền tảng giúp ta đi đường dài.
Tôi vẫn tin tri thức là một dạng quyền lực mềm. Nó cho phụ nữ khả năng đứng vững trước những ràng buộc vô hình: định kiến, kỳ vọng, cả sự phụ thuộc tài chính lẫn cảm xúc. Khi mình có năng lực, mình có quyền nói "không" một cách quả quyết và vững chãi. Và khi cần nói "có", đó là một lựa chọn tự do, không phải một sự hy sinh bắt buộc.
Tự chủ nội tâm, với tôi, không phải là không cần ai, không yếu đuối, không rung động. Tự chủ nội tâm là mình có thể yêu, có thể cho đi, nhưng không đánh mất phẩm giá và quyền lựa chọn của mình.
Vì vậy, bên cạnh việc học hỏi và phát triển năng lực nghề nghiệp, phụ nữ cũng cần học cách hiểu mình, chấp nhận mình và tôn trọng nhịp điệu riêng của cuộc đời mình. Khi nội tâm đủ vững, ta có thể bước đi trong thế giới rất năng động hôm nay mà vẫn giữ được sự mềm mại, nhân ái và chiều sâu của bản sắc nữ tính.
Nhân ngày 8/3, nếu gửi một thông điệp đến những người phụ nữ và các bạn nữ trẻ đang trên hành trình học tập và phát triển bản thân, chị muốn nói điều gì?
Với phụ nữ, việc học lại càng quan trọng, bởi tri thức là một nền tảng vững chắc giúp chúng ta dựng xây một cuộc đời tự chủ, tự do và có ý nghĩa . Khi một người phụ nữ có tri thức, cô ấy không chỉ mở ra nhiều cánh cửa cho chính mình, mà còn có thể trao lại cho gia đình và cộng đồng một nguồn năng lượng tích cực.
Nhân ngày 8/3, nếu có một điều tôi muốn gửi gắm đến các bạn nữ trẻ, thì đó là: hãy giữ cho mình sự tò mò với thế giới và sự dịu dàng với chính mình. Hãy học hỏi không ngừng, nhưng cũng đừng quên rằng giá trị của bạn không nằm ở những thành tích hay công nhận bên ngoài, mà ở chiều sâu tâm hồn, ở khả năng yêu thương, thấu cảm và tạo ra những điều tốt đẹp cho cuộc đời.
Học tập suốt đời, cuối cùng, không chỉ là hành trình tích lũy tri thức, mà là hành trình trở thành phiên bản trọn vẹn hơn của chính mình.
