Những đợt tuyết, mưa tuyết hay băng giá từng làm nên thương hiệu Sa Pa đang thưa dần theo năm tháng. Theo TS Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng Khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, nguyên nhân cốt lõi do nền nhiệt tối thiểu đang ấm lên nhanh dưới tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu và khu vực.
Mùa đông Sa Pa không còn đủ lạnh sâu
Theo TS Kiên, trên cơ sở phân tích chuỗi số liệu quan trắc nhiệt độ thấp nhất năm tại Sa Pa (Lào Cai) từ 1961 đến nay, nền nhiệt độ thấp nhất trong năm tăng lên rõ rệt với khoảng 0,2°C mỗi thập kỷ. Đặc biệt trong 10-15 năm gần nhất, tốc độ tăng nhiệt thấp nhất nhanh gấp 3-4 lần so với các thập kỷ trước.
“Nhiệt độ thấp nhất năm tại Sa Pa tăng trung bình theo xu thế ấm lên của biến đổi khí hậu, nhưng vẫn có những năm xuất hiện rét đậm hoặc lạnh kỷ lục ngắn hạn một cách đột xuất do các đợt không khí lạnh xâm nhập sâu bất thường.
Sự đan xen giữa ấm lên trung bình và những cực trị lạnh ngắn hạn này chính là biểu hiện điển hình của tính phi tuyến trong bối cảnh nóng lên toàn cầu”, TS Kiên nói.
Mùa đông ở Sa Pa thưa dần những đợt tuyết rơi. (Ảnh minh hoạ)
Trong ký ức cộng đồng và thống kê quá khứ, thập kỷ 1960 đến 1970 là các giai đoạn từng ghi nhận nhiều năm rét sâu nhất. Những năm này tuy không đại diện cho “số ngày tuyết” nhưng phản ánh khả năng xuất hiện điều kiện băng tuyết rõ nét hơn trong nền khí hậu lạnh hơn trước đây.
Sang các thập kỷ sau, đặc biệt từ 1980 đến 2010, số năm có nhiệt độ thấp nhất dưới 0°C giảm dần còn 2–3 năm/thập kỷ và phân bố rời rạc hơn, phản ánh sự suy giảm điều kiện lạnh sâu kéo dài.
Đến đầu thập niên 2020, các năm có ngưỡng rét sâu này ít hơn hẳn, và xuất hiện không đều theo năm, cho thấy mùa đông Sa Pa không còn đủ lạnh sâu và ổn định.
“Biến đổi khí hậu hay nóng lên toàn cầu không chỉ đơn thuần làm tăng nhiệt độ bề mặt, mà còn làm thay đổi hoàn lưu khí quyển quy mô lớn. Sự ấm lên nhanh của Bắc bán cầu làm nhiễu động và thay đổi cấu trúc hoàn lưu mùa đông, khiến các đợt không khí lạnh từ phía Bắc tràn xuống Việt Nam nói chung, Sa Pa nói riêng có xu hướng đến nhanh nhưng rút đi nhanh hơn, thiếu tính kéo dài và ổn định - yếu tố then chốt giúp băng giá, mưa tuyết hay tuyết rơi có thể tích đọng lâu hơn trong quá khứ.
Đây là hệ quả gián tiếp nhưng rõ ràng của biến đổi khí hậu lên hoàn lưu, dẫn đến giảm xác suất thoả mãn đồng thời các điều kiện lạnh sâu – độ ẩm cao – mây mù phù hợp để tuyết hoặc băng giá xuất hiện ổn định và kéo dài ở độ cao xấp xỉ 1.500m như Sa Pa”, TS Trương Bá Kiên phân tích.
Đợt tuyết rơi trong tháng 1/2025 ở đỉnh Fansipan. (Ảnh: Sungroup)
Ghi nhận gần nhất về tuyết ở Sa Pa là đợt 26/1/2025, khi tuyết rơi và băng giá chủ yếu tập trung ở các điểm cao hơn như đỉnh Fansipan, Trạm Tôn và đèo Ô Quy Hồ. Mật độ mỏng, không đều, xuất hiện trong thời gian ngắn và tan nhanh, gần như không ghi nhận tích tụ bền trong khu vực thị trấn.
Đây là có thể coi là một ví dụ cho thấy, tuy Sa Pa vẫn có thể có tuyết trong những năm rét mạnh, nhưng thời gian đủ lạnh sâu và ẩm cao để tuyết tồn tại lâu đã giảm mạnh trong dài hạn so với quá khứ.
Dấu hiệu rõ ràng của biến đổi khí hậu
Nhiều người cho rằng, yếu tố con người như đô thị hoá, du lịch, bê tông hoá… làm giảm tuyết ở Sa Pa, tuy nhiên TS Trương Bá Kiên cho rằng, chúng ta cần nhìn nhận công bằng, đây không phải là tác nhân quyết định đến việc có băng tuyết hay không ở Sa Pa.
Chuyên gia phân tích, bản chất băng tuyết vẫn do hệ thống hoàn lưu không khí lạnh mạnh từ phía Bắc xâm nhập sâu và điều kiện khí địa hình núi cao chi phối.
Sa Pa đang đứng trước một lát cắt điển hình của biến đổi khí hậu ở vùng núi cao phía Bắc: ấm lên nhanh hơn, rét sâu kéo dài xảy ra ít hơn, cơ hội băng tuyết nhiều và ổn định ít hơn trong dài hạn. TS Trương Bá Kiên
Các yếu tố này chỉ ảnh hưởng ở quy mô vi khí hậu trong khu dân cư và không gian sinh hoạt, làm tăng cảm nhận ấm hơn cho con người, khiến người dân và du khách có cảm giác “đỡ lạnh hơn trước”.
Nếu băng hoặc tuyết mỏng xảy ra thì tan nhanh hơn trên mái nhà, sân bãi, mặt đường. Điều này cũng chỉ đóng góp rất rất nhỏ - gián tiếp trong bức tranh chung của ấm lên toàn cầu.
“Lạnh ở Sa Pa là do trường quy mô lớn không chi phối được hoàn lưu khí quyển hay điều kiện nhiệt - ẩm trên cao nơi hạt băng tuyết thực sự hình thành.
Nhìn tổng thể, Sa Pa hôm nay đang đứng trước một lát cắt điển hình của biến đổi khí hậu ở vùng núi cao phía Bắc Việt Nam: ấm lên nhanh hơn, rét sâu kéo dài xảy ra ít hơn, cơ hội băng tuyết nhiều và ổn định ít hơn trong dài hạn.
Trong khi các cực đoan khác như mưa lớn, trượt lở đất… lại gia tăng tính biến động và bất định, tác động trực tiếp đến hệ sinh thái, nông nghiệp ôn đới, hạ tầng và mô hình du lịch - sinh kế địa phương”, TS Kiên thông tin.
Thông tin thêm về nhiệt độ tại Sa Pa trong những năm gần đây, TS Trương Bá Kiên chỉ rõ xu hướng ấm lên rõ rệt trong các tháng mùa đông.
Nếu trước đây, mùa đông tại Sa Pa thường ghi nhận nhiều tháng có nhiệt độ trung bình thấp hơn 10-12°C, thì trong thập kỷ gần đây, các tháng mùa đông như tháng 12, tháng 1 và tháng 2, nhiệt độ trung bình cao hơn đáng kể so với các giai đoạn trước.
Điều này phản ánh sự ấm lên toàn diện của mùa lạnh nhưng cũng phù hợp với xu thế biến đổi khí hậu: nhiệt độ không chỉ tăng trung bình theo năm mà còn ấm lên ngay trong các tháng lạnh nhất, khiến mùa đông ngắn hơn, bớt lạnh sâu và ít kéo dài như trước.
3 năm có nhiệt độ cao nhất ở Sa Pa.
Bên cạnh đó, khi xem xét nhiệt độ nóng nhất trong năm, dữ liệu quan trắc cũng cho thấy rõ xu hướng tăng. Các giá trị cực đại của nhiệt độ tối cao năm chủ yếu rơi vào nhóm năm gần đây, tạo ra các mức đỉnh cao hơn trong lịch sử quan trắc khí hậu Sa Pa.
Cụ thể, ba năm có nhiệt độ nóng nhất gần đây là năm 2012 có nhiệt độ cao nhất 29,5°C; năm 2023 là 29,4°C; năm 2019 ghi nhận 29,3°C.
“Những giá trị này đều là các mức cao nhất trong chuỗi quan trắc từ năm 1961 đến nay, cho thấy nhiệt độ nóng cực đoan đang dần vượt lên so với trước, các năm nóng nhất đều rơi vào thập kỷ gần đây. Đây là minh chứng cho xu thế ấm lên toàn diện cả về nhiệt độ thấp nhất lẫn cao nhất trong năm, một dấu hiệu rất rõ ràng của biến đổi khí hậu đang diễn ra.
Như vậy, không chỉ mùa đông ở Sa Pa ấm hơn theo trung bình và ít lạnh sâu hơn, mà cả những ngày nóng nhất trong năm cũng tăng lên về cường độ và tần suất, khiến Sa Pa không chỉ “ấm lên” theo số liệu trung bình mà còn gia tăng các biến động cực đoan về nhiệt độ”, TS Trương Bá Kiên nhận định.
Theo Báo cáo kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (cập nhật), tính trung bình trên cả nước, nhiệt độ trung bình năm tăng 0,89°C trong 61 năm (1958 - 2018), trung bình 0,15°C trong thập kỷ, ở ngưỡng thấp của mức tăng trung bình toàn cầu, (0,15 - 0,2°C/thập kỷ trong giai đoạn gần đây).
Tuy nhiên, tốc độ tăng rất khác nhau giữa hai nửa thời kỳ, trong 28 năm đầu (1958 - 1985) tăng rất ít, chỉ 0,15°C, trung bình 0,056°C trong thập kỷ. Trong 33 năm sau (1986 - 2018) tăng đến 0,74°C, trung bình 0,22°C trong thập kỷ. Mức tăng của nhiệt độ trung bình năm tăng dần theo các thập kỷ, tăng mạnh nhất trong thập kỷ gần đây (2011 - 2018).
Những năm gần đây được xem là thời kỳ có nền nhiệt trung bình cả nước cao nhất từ khi có số liệu quan trắc từ năm 1958 đến nay và khoảng trên 30% số trạm trên phạm vi cả nước đã ghi nhận được các kỷ lục về nhiệt độ tối cao ở Việt Nam.
“Việt Nam là quốc gia dễ bị tổn thương do tác động của biến đổi khí hậu”, báo cáo viết.
Bước sang năm 2026, bức tranh thời tiết - khí hậu trên cả nước tiếp tục chịu chi phối đồng thời của các hình thế hoàn lưu quy mô lớn và tín hiệu ấm lên có hệ thống do biến đổi khí hậu toàn cầu.
TS Trương Bá Kiên cho hay, trong đó, đặc trưng nổi bật là các cực đoan vẫn có thể xuất hiện mạnh theo từng đợt ngắn, nhưng nền nhiệt và nhịp mùa đang biến động nhanh hơn, bất định hơn so với trước đây.
