Thị trường chứng khoán những năm gần đây chứng kiến hàng loạt vụ thao túng giá với quy mô lớn, không chỉ gây thiệt hại cho nhà đầu tư mà còn làm xói mòn niềm tin vào thị trường. Tuy nhiên, số vụ thao túng bị khởi tố vẫn còn quá ít so với thực tế.
Việc nâng cao tỷ lệ xử lý hình sự là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ nhà đầu tư và xây dựng thị trường vốn minh bạch, lành mạnh. Xử lý nghiêm minh từng vụ có tác dụng răn đe hơn hẳn so với phạt hành chính.
Những vụ khởi tố nổi cộm
Vụ việc của ông Trịnh Văn Quyết là một trong những ví dụ tiêu biểu. Ông bị khởi tố vào năm 2022, nổi bật trong đó là việc nâng khống vốn FLC Faros (Mã: ROS), đưa lên sàn HOSE. Hành vi này khiến hơn 25.000 nhà đầu tư thiệt hại tổng cộng 3.620 tỷ đồng. Trước phiên phúc thẩm ngày 25/3/2025, ba anh em ông Quyết đã nộp hơn 976 tỷ đồng để khắc phục hậu quả.
Ông Trịnh Văn Quyết bị áp giải đến một phiên toà.(Ảnh: CAND).
Một vụ án khác là ông Đỗ Thành Nhân, cựu Chủ tịch Louis Holdings, bị tuyên phạt 5 năm 6 tháng tù vào tháng 5/2023 vì thao túng nhóm cổ phiếu "họ Louis". Sau khi kháng cáo, mức án giảm còn 4 năm tù vào tháng 1/2024.
Tương tự, ông Nguyễn Đỗ Lăng, Tổng Giám đốc Chứng khoán Châu Á Thái Bình Dương (APEC – Mã: APS), cùng vợ và một số người nội bộ công ty bị khởi tố vào tháng 6/2023 vì thao túng cổ phiếu API, IDJ, APS, thu lợi bất chính 157 tỷ đồng.
Đáng chú ý, sau vụ việc, ông Lăng vẫn xuất hiện trong cuộc họp ĐHĐCĐ vào tháng 5/2024, còn vợ ông liên tục bán ra cổ phiếu CSC từ năm 2023 đến 2024.
Vào ngày 21/6/2024, Công an quận Long Biên, Hà Nội, đã bắt tạm giam Nguyễn Khánh Toàn vì thao túng cổ phiếu KDM, thu lợi bất chính 9,8 tỷ đồng. Nhóm ông Toàn tạo giao dịch giả, làm giả báo cáo tài chính, công bố thông tin sai lệch.
Hầu hết các vụ thao túng đều do người nội bộ (hoặc đã từng là người nội bộ), người liên quan, người có quyền kiểm soát công ty, thông tin tài chính thực hiện.
Một điểm đáng chú ý là nhóm doanh nghiệp bất động sản thường bị lợi dụng để thao túng cổ phiếu (như FLC, API, IDJ, “họ Louis”, PDR…). Các đối tượng thường dễ thổi phồng giá trị cổ phiếu thông qua những dự án “nằm trên giấy”.
Xử lý hành chính liệu đã đủ răn đe vi phạm?
Mặc dù nhiều vụ thao túng bị phát hiện, số bị khởi tố vẫn ít, phần lớn chỉ bị xử phạt hành chính, mức phạt chưa đủ sức răn đe. Đáng báo động hơn đó là những vụ thao túng giá cổ phiếu liên quan đến ban lãnh đạo doanh nghiệp và người có liên quan.
Đơn cử, vụ thao túng cổ phiếu PDR của Phát triển Bất động sản Phát Đạt đã xảy ra vào cuối năm 2022. Hai cá nhân gồm bà Nguyễn Thị Phương Thảo và ông Phan Thành Tâm sử dụng tới 164 tài khoản liên quan để tạo khối lượng giao dịch ảo.
Theo kết luận thanh tra, các cá nhân đã phối hợp thực hiện các giao dịch mua bán chéo, tạo ra cung cầu giả, biến động giá bất thường. Bà Thảo từng là Kế toán trưởng, Trưởng Ban Kiểm soát nội bộ và Trợ lý đối ngoại của Ban Tổng Giám đốc tại Phát Đạt trong giai đoạn 2004 - 2018.
Bà Thảo thậm chí từng ứng cử vào hội đồng quản trị Phát Đạt (năm 2018). Mặc dù quy mô thao túng lớn và kéo dài, đến nay, vụ việc mới bị xử lý với hình thức chủ yếu là phạt hành chính tổng cộng 3 tỷ đồng (1,5 tỷ đồng mỗi cá nhân).
Tương tự, vụ thao túng cổ phiếu NSH Petro (Mã: PSH) từ 2/2021 đến 5/2022, mãi đến 5/2024 mới bị xử lý với mức phạt 6 tỷ đồng (4 cá nhân). Trong khi đó, một trong các đối tượng vi phạm là con trai của Chủ tịch Hội đồng quản trị NSH Petro.
Giai đoạn cổ phiếu PSH bị thao túng. (Nguồn: TradingView).
Một trường hợp khác là vụ thao túng cổ phiếu GKM từ tháng 8/2021 đến tháng 1/2022. Ông Nguyễn Việt Hà, cựu CEO GKM Holdings, sử dụng 23 tài khoản để thao túng giá cổ phiếu nhưng chỉ bị phạt hành chính 1,5 tỷ đồng và cấm giao dịch trong 2 năm.
Tình trạng tương tự xảy ra với vụ thao túng cổ phiếu DST bị phát hiện vào tháng 4/2024. Ông Giang Tuấn Anh sử dụng nhiều tài khoản để tạo thanh khoản ảo, nhưng kết quả điều tra không xác định số lợi bất hợp pháp, nên chỉ bị phạt 575 triệu đồng.
Giai đoạn cổ phiếu DST bị thao túng. (Nguồn: TradingView).
Việc các vụ thao túng chỉ bị phạt hành chính, không thu hồi khoản lợi bất chính, đặt ra câu hỏi lớn về tính răn đe của chế tài hiện hành. Trong nhiều trường hợp, khoảng thời gian từ khi vi phạm đến khi bị xử lý kéo dài 6 tháng đến 1 năm, đủ để các đối tượng tẩu tán tài sản. Khi lợi nhuận thao túng có thể lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng, mức phạt vài tỷ trở thành một “chi phí chấp nhận được".
Theo Điều 211 Bộ luật Hình sự, muốn xử lý hình sự hành vi thao túng giá cổ phiếu, phải chứng minh yếu tố trục lợi, điều khó thực hiện. Trong khi đó, mức phạt hành chính tối đa theo Nghị định 128/2021/NĐ-CP chỉ là 1,5 tỷ đồng mỗi cá nhân.
Đây vẫn là khoảng trống mà các đối tượng có thể lợi dụng để thực hiện hành vi. Để nâng cao hiệu quả răn đe, cơ quan chức năng cần có những điều chỉnh trong chính sách xử phạt.
Trước hết là có thể cần rút ngắn thời gian từ khi phát hiện đến khi xử lý các vụ việc. Thứ hai là cần xem xét sửa đổi quy định pháp luật theo hướng bổ sung các tình tiết định tội rõ ràng hơn, giảm bớt sự phụ thuộc vào yếu tố chứng minh trục lợi.
Thứ ba là cần tăng mức phạt hành chính lên mức đủ sức răn đe. Cuối cùng là cần tăng cường áp dụng các biện pháp bổ sung như tịch thu khoản lợi bất hợp pháp, cấm giao dịch chứng khoán vĩnh viễn với các cá nhân cố tình vi phạm.
Chỉ khi có một cơ chế xử phạt đủ mạnh, kịp thời và toàn diện, thị trường mới có thể hy vọng hạn chế được tình trạng thao túng giá.
