Hệ tiêu hóa gồm nhiều cơ quan như thực quản, dạ dày, ruột non, đại tràng và trực tràng, trong đó ung thư tại các cơ quan này đang là một gánh nặng đáng kể đối với sức khỏe cộng đồng.
Theo ước tính GLOBOCAN 2024 của Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC), Việt Nam ghi nhận khoảng 22.584 ca ung thư đại trực tràng mắc mới và 10.990 ca tử vong. Đối với ung thư dạ dày, số ca mắc mới và tử vong lần lượt khoảng 12.373 và 10.280 trường hợp.
Ung thư đường tiêu hóa có thể tiến triển âm thầm (Ảnh: AI)
Đáng lưu ý, ung thư đường tiêu hóa không chỉ gặp ở người cao tuổi mà còn có thể xuất hiện ở người trong độ tuổi lao động. Nhận biết các yếu tố nguy cơ, chú ý những thay đổi bất thường của cơ thể và chủ động thăm khám khi cần thiết là những bước quan trọng để phát hiện bệnh sớm.
Những yếu tố có thể làm tăng nguy cơ
Theo PGS.TS.BS. Phạm Cẩm Phương, Giám đốc Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu, Bệnh viện Bạch Mai, ung thư đường tiêu hóa có thể liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau, trong đó có chế độ ăn uống, lối sống, bệnh lý nền và yếu tố di truyền.
Một trong những yếu tố được quan tâm là chế độ ăn nhiều thịt đỏ và thịt chế biến sẵn nhưng ít chất xơ. Các loại thịt như thịt bò, thịt lợn và thực phẩm chế biến sẵn như xúc xích, thịt xông khói có thể làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng khi được tiêu thụ với lượng lớn và thường xuyên. Ngược lại, chế độ ăn giàu rau, quả và ngũ cốc nguyên hạt có thể góp phần bảo vệ sức khỏe đường tiêu hóa.
Một số tổn thương tại đại trực tràng cũng cần được theo dõi. Trong đó, một số polyp có thể tiến triển thành ung thư theo thời gian. Người mắc các bệnh viêm ruột mạn tính cũng thuộc nhóm cần được đánh giá nguy cơ phù hợp. Việc phát hiện và xử lý các polyp tiền ung thư có thể giúp giảm nguy cơ phát triển thành ung thư đại trực tràng.
Bên cạnh đó, ít vận động, thừa cân và béo phì cũng liên quan đến nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng. Yếu tố gia đình cũng cần được lưu ý, đặc biệt khi bố mẹ hoặc anh chị em ruột từng mắc ung thư đại trực tràng hoặc các hội chứng polyp di truyền.
Đừng bỏ qua những thay đổi khi đi vệ sinh
Ung thư đường tiêu hóa, đặc biệt là ung thư đại trực tràng, có thể không gây triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn sớm. Một số người vẫn ăn uống, sinh hoạt bình thường và chỉ phát hiện bệnh khi các triệu chứng trở nên rõ rệt. Theo PGS.TS.BS. Phạm Cẩm Phương, khi cơ thể xuất hiện những thay đổi bất thường kéo dài, người bệnh nên đi khám để được đánh giá. Đặc biệt, tình trạng đi ngoài ra máu hoặc phân có màu đen cần được kiểm tra sớm.
Một số dấu hiệu cần lưu ý gồm thay đổi thói quen đại tiện như táo bón hoặc tiêu chảy kéo dài, đi ngoài nhiều lần hoặc có cảm giác mót rặn, đi xong vẫn muốn đi tiếp.
Hình dạng phân cũng có thể thay đổi. Phân trở nên nhỏ, mỏng hoặc dẹt hơn bình thường có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có tình trạng lòng đại tràng bị hẹp.
Máu trong phân cũng là dấu hiệu không nên bỏ qua. Người bệnh có thể nhận thấy máu đỏ tươi, phân sẫm màu hoặc phân có nhầy. Ngoài ra, đau bụng kéo dài, mệt mỏi, thiếu máu hoặc sụt cân không chủ ý cũng cần được kiểm tra, đặc biệt khi xuất hiện đồng thời với những thay đổi về đại tiện.
Tuy nhiên, những triệu chứng trên không đồng nghĩa người bệnh chắc chắn mắc ung thư. Nhiều bệnh lý đường tiêu hóa khác cũng có thể gây biểu hiện tương tự. Việc xác định nguyên nhân cần dựa trên thăm khám và các xét nghiệm cần thiết.
Không phải tất cả trường hợp ung thư đường tiêu hóa đều có thể phòng ngừa, nhưng một số yếu tố nguy cơ có thể được kiểm soát thông qua thay đổi lối sống và sàng lọc phù hợp.
Bên cạnh đó, mỗi người cũng nên duy trì chế độ ăn cân bằng, hạn chế thịt đỏ và thịt chế biến sẵn, đồng thời tăng cường rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt. Duy trì hoạt động thể chất thường xuyên, kiểm soát cân nặng và hạn chế các thói quen có hại cho sức khỏe cũng là những biện pháp quan trọng.
Đối với ung thư đại trực tràng, sàng lọc có ý nghĩa đặc biệt trong việc phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm hoặc phát hiện các tổn thương tiền ung thư. Theo Hội Ung thư Hoa Kỳ, người có nguy cơ trung bình nên bắt đầu sàng lọc từ 45 tuổi. Các phương pháp có thể bao gồm xét nghiệm phân hoặc những phương pháp quan sát trực tiếp đại tràng như nội soi.
Ung thư đường tiêu hóa có thể diễn biến âm thầm trong thời gian dài. Vì vậy, thay vì chờ đến khi triệu chứng trở nên nghiêm trọng, việc duy trì lối sống lành mạnh, chú ý những thay đổi bất thường của cơ thể và thực hiện sàng lọc đúng thời điểm là những bước quan trọng để chủ động bảo vệ sức khỏe.
